Nhân văn giai phẩm laØ phong traØo đoØi hoÛi tự do dân chuÛ cuaÛ văn nghệ siÕ vaØ triÙ thức VN coÙ tầm voÙc lớn trong thế kyÛ naØy. Phong traØo đaÕ bị dập tắt từ hơn 30 năm nay, nhưng aÛnh hưởng vaØ hệ quaÛ đối với đời sống văn hoaÙ vaØ chiÙnh triÏ ở VN vẫn coØn kéo daØi tới ngaØy nay.Ï Hôm nay, 38 năm sau, mở laÏi hồ sơ NVGP, chuÙng tôi nghiÕ rằng không sớm maØ cuÕng chưa muộn.
    Theo phaÙt biểu mới đây cuaÛ nhaØ thơ Lê ÐaÏt trên RFI thì NVGP laØ cố gắng nghiêm tuÙc đầu tiên cuaÛ văn nghệ siÕ để đối thoaÏi với nhaØ nước. Tiếc rằng cuộc đối thoaÏi đaÕ chấm dứt một caÙch bi kiÏch. Cuộc đối thoaÏi naØy khởi nguồn từ đầu năm 1955 vaØ kết thuÙc vaØo thaÙng saÙu năm 1958 với lao tuØ vaØ caÛi tạo.
    Ðầu năm 58, coÙ 2 hội nghị quan troÏng cuaÛ những người laØm công taÙc văn nghệ. Hội nghị đầu, thaÙng Hai năm 1958 gồm coÙ 172 người tham dự, Hội nghiÏ sau vaØo thaÙng Ba năm 1958 coÙ 304 người tham dự với muÏc đích chiÙnh thức laØ: nghiên cứu Nghị quyết cuaÛ bộ ChiÙnh Trị Ban chấp haØnh Trung ương đaÛng Lao động VN, kết hợp với 2 baÛn tuyên ngôn vaØ tuyên bố cuaÛ Hội nghiÏ caÙc đaÛng Cộng saÛn vaØ caÙc đaÛng Công nhân, hoÏp taÏi MaÏc Tư Khoa cuối năm 1957.
    Qua 2 hội nghị trên đây, những người dính líu đến phong traØo NVGP bị phaÙt hiện, biÏ tố giaÙc. Một danh saÙch nhiều tên tuổi được thaØnh hiØnh, dường như sắp theo thứ tự từ tên đầu soÛ từ trong nguyên văn trở đi: ThuÏy An, Nguyễn Hữu Ðang, Trần Thiếu Bảo, Trương Tửu, Trầu Ðức ThaÛo, Phan Khôi, Trần Duy, Trần Dần, Lê ÐaÏt, Từ PhaÙt, Ðặng Ðình Hưng, HoaØng Cầm, Sĩ NgoÏc, Chu NgoÏc, Văn Cao, Nguyễn Văn TyÙ, PhuØng QuaÙn, HoaØng TiÙch Linh, Trần Công, Trần Thịnh, Phan VuÕ, HoaØng Huế, Huy Phương, Vĩnh Mai, Như Mai tức Châm văn Biếm, Hữu Thung, Nguyễn Ðắc Dực, HoaØng Tố Nguyên, HoaØng Yến, Thanh BiØnh, Yến Lan, Nguyễn ThaØnh Long, Trần Lê Văn, Lê ÐaÏi Thanh, v.v...vaØ v.v...
    Vẫn theo ngôn ngữ chiÙnh thống thiØ "trận chiến đấu chống boÏn phaÙ hoaÏi NVGP" đaÕ kết thuÙc bằng hội nghiÏ cuaÛ ban chấp haØnh hội Liên hiệp Văn hoÏc Nghệ thuật VN, hoÏp lần thứ 3 taÏi HaØ Nội ngaØy 4-6-1958 với baÙo caÙo tổng kết cuaÛ Tố Hữu, vaØ nghiÏ quyết cuaÛ ban chấp haØnh hội Liên hiệp Văn hoÏc Nghệ thuật lên aÙn nhoÙm NVGP. NgaØy 5-6-1958 taÏi HaØ Nội, hơn 800 văn nghệ siÕ thaÛo baØn nghị quyết goÏi laØ "Nghị quyết cuaÛ 800 văn nghệ siÕ" phuÏ họa với nghiÏ quyết cuaÛ hội Liên hiệp. Sau đoÙ trong tuần lễ từ 21-6 cho đến muØng 3-7-1958, lần lượt caÙc ban chấp haØnh hội NhaÏc sĩ, hội Mỹ thuật, hội NhaØ văn huaØ nhau thi haØnh biện phaÙp kyÛ luật đối với caÙc thaØnh viên cuaÛ hội coÙ chân trong phong traØo NVGP: hội NhaØ văn khai trừ HoaØng Cầm, HoaØng TiÙch Linh khoÛi ban chấp haØnh, hội MyÕ thuật caÛnh caÙo SiÕ NgoÏc, chấp nhận SiÕ NgoÏc, Nguyễn SaÙng ruÙt khoÛi ban chấp haØnh, hội NhaÏc siÕ chấp nhận Văn Cao, Nguyễn văn TyÙ ruÙt khoÛi ban chấp haØnh vaØ caÛ 3 hội quyết điÏnh khai trừ Phan Khôi, Trương Tửu, ThuÏy An ra khỏi hội NhaØ văn, Trần Duy ra khoÛi hội MyÕ thuật, khai trừ trong thời haÏn 3 năm Trần Dần, Lê ÐaÏt khoÛi Hội nhaØ văn, Từ PhaÙt, Ðặng Ðình Hưng ra khoÛi hội NhaÏc siÕ SaÙng taÙc vaØ caÛnh caÙo một số hội viên khaÙc đaÕ tiÙch cực hoaÏt động trong nhoÙm NVGP.
    Những điều chuÙng tôi vừa triØnh baØy trên đây ruÙt ra từ quyển saÙch dầy 370 trang tựa đề "Bọn Nhân Văn Giai Phẩm trước toaØ aÙn dư luận" do nhaØ xuất baÛn Sự Thật phaÙt haØnh taÏi HaØ Nội năm 1959, ở đây chuÙng tôi xin goÏi tắt laØ taØi liệu cuaÛ nhaØ Sự Thật.
    Tập taØi liệu naØy tập hợp những nghiÏ quyết cuaÛ caÙc buổi hoÏp, "những lời thuÙ tội", nhoÙm từ trong nguyên văn, cuaÛ những thaØnh viên trong NVGP. Những baØi viết lên aÙn vaØ maÏ lyÏ phong traØo NVGP cuaÛ 83 văn nghệ siÕ, cuØng những lời buộc tội khiếm nhaÕ cuaÛ caÙc đoaØn thể vaØ baÙo chiÙ cuaÛ nhân dân, quần chuÙng cuÕng như cuaÛ caÙc viÏ trong ban Chấp haØnh Trung ương đaÛng. Nhưng cuÕng nhờ vaØo tập taØi liệu cuaÛ nhaØ xuất baÛn Sự Thật naØy vaØ những baØi viết đaÛ kiÙch Lê ÐaÏt vaØ Văn Cao in trong tập tiểu luận "Dao coÙ maØi mới sắc" cuaÛ Xuân Diệu vaØ cuốn saÙch "Trăm hoa đua nở trên đất Bắc" cuaÛ HoaØng Văn ChiÙ maØ ngaØy nay chuÙng ta coÙ thể biết roÕ hơn về tổ chức vaØ hiØnh thức tranh đấu kéo daØi cuaÛ nhoÙm NVGP trong những năm 55, 56, 57 vaØ 58.
    Rời HaØ Nội đầu năm 1955, trong 2 năm từ 56 đến 58, HoaØng văn ChiÙ thu thập taØi liệu nhờ 1 người baÏn laØm việc ở uÛy ban Kiểm soaÙt đình chiến đem baÙo chiÙ từ Bắc vaØo Nam. Tập "Trăm hoa đua nở trên đất Bắc" xuất baÛn thaÙng giêng năm 1959 taÏi miền Nam qui tuÏ phần lớn những taÙc phẩm tiêu biểu, xuất hiện trong thời kyØ NVGP với tiểu sử taÙc giaÛ. Nhờ đoÙ maØ độc giaÛ miền Nam nhiều người thuộc loØng thơ cuaÛ Trần Dần, PhuØng QuaÙn từ hơn 30 năm nayÏ.
    Phong traØo NVGP manh nha từ đầu năm 1955. Trong quân đội Trần Dần, Lê đaÏt, Từ PhaÙt, HoaØng Cầm đaÕ bắt đâuØ phaÛn đối đaÛng bằng 2 con đường: một mặt lên tiếng phê biØnh tập thơ Việt Bắc cuaÛ Tố Hữu; một mặt đoØi thứ nhất traÛ quyền laÕnh đaÏo văn nghệ về tay văn nghệ siÕ, thứ hai thuÛ tiêu chế độ chiÙnh trị viên trong caÙc đoaØn văn công quân đội, thứ ba thuÛ tiêu moÏi chế độ quân sự hiện haØnh trong văn nghệ quân đội, thứ tư thaØnh lập trong quân đội một Chi hội Văn nghệ trực thuộc hội Văn nghệ, không qua cuÏc Tuyên huấn vaØ Tổng cuÏc ChiÙnh trị. Theo lời buộc tội của Tố Hữu, tài liệu của nhaØ Sự Thật trang 24.
    CuØng luÙc đoÙ, baÙo NoÙi Thật của HoaØng Công Khanh triÙch đăng baØi "Sự Chia tay giữa văn nghệ vaØ chiÙnh triÏ" cuaÛ Lỗ Tấn. Ðến thaÙng 6 năm 1956 văn nghệ siÕ mới thực sự chống đối công khai. Giai phẩm muØa Xuân ra đời do HoaØng Cầm, Văn Cao, Lê ÐaÏt, Trần Dần, Sĩ NgoÏc, Từ PhaÙt, PhuØng QuaÙn, Nguyễn SaÙng, Tô VuÕ lập chuÛ biên. NgoaØi những baØi đaÛ kiÙch laÕnh đaÏo văn nghệ cuaÛ đaÛng coØn coÙ baØi "Nhất điÏnh thắng" cuaÛ Trần Dần. Giai phẩm muaØ Xuân bị tiÏch thu ngay tức khắc. Trần Dần biÏ bắt. Trong tập taØi liệu cuaÛ nhaØ Sự Thật, Hồng Cương xaÙc nhận rằng "Nhân cơ hội đoÙ, tất caÛ caÙc lực lượng đối lập với chuÛ nghiÕa xaÕ hội đều ngoÙc đầu dậy chống laÏi sự laÕnh đaÏo cuaÛ đaÛng vaØ chiÙnh phuÛ. BoÏn phaÛn động trong Công giaÙo haØnh động phaÙ rối trật tự ở Nghệ An, Nam điÏnh, v.v..."
    Ba thaÙng sau đaÛng phaÙt động chiÙnh saÙch sửa sai. Lợi duÏng thời cơ, văn nghệ sĩ cho ra đời Giai phẩm muaØ Thu, tập một ngaØy 29-8-1956 với baØi Phê biØnh LaÕnh đaÏo Văn nghệ cuaÛ Phan Khôi. NgaØy 15-9-1956, baÙn nguyệt san Nhân Văn số 1 ra đời vaØ cuối thaÙng 10 năm 1956, ở đaÏi hoÏc, caÙc giaÙo sư Trương Tửu, Trần Ðức ThaÛo huy động sinh viên cho ra tờ Ðất Mới với PhuØng QuaÙn, BuØi Quang ÐoaØi. Ðất Mới ra được một số thiØ biÏ đình baÛn. Cuối thaÙng 11 năm 1956, đaÛng haÏ lệnh đoÙng cửa tờ Nhân Văn vaØ Nhân Văn số 6 bị tịch thu. Sắc lệnh ngaØy 15-12-56 được ban haØnh cấm tự do baÙo chiÙ trừ những baÙo cuaÛ đaÛng, chấm dứt số phận những tờ Giai Phẩm, Trăm Hoa, đất Mới. ÐaÛng cho ra tuần baÙo Văn thay thế với Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân vaØ Nguyên Hồng. Chẳng bao lâu, baÙo Văn cuÕng laÏi đổi thaÙi độ, boÛ bớt những baØi ca tuÏng, thêm dần những baØi chiÛ triÙch. Những cây buÙt cuÕ cuaÛ Nhân Văn giai phẩm laÏi thấy xuất hiện trên baÙo Văn. Sau khi baÙo Văn số 36 ra ngaØy 10-1-58 đăng baØi Ông Năm Chuột cuaÛ Phan Khôi thì Văn bị đình baÛn hẳn, chấm dứt phong traØo Nhân văn giai phẩm.
    Về hoaÏt động của phong traØo, theo lời buộc tội của Tố Hữu, sự phân phối công taÙc được chia ra như sau: Trần Dần, Lê ÐaÏt, HoaØng Cầm hoaÏt động hội NhaØ văn; Trần Duy, Sĩ NgoÏc, Nguyễn SaÙng ở hội MyÕ thuật; Chu NgoÏc, HoaØng Tích Linh ở hội Nghệ siÕ Sân khấu; Từ PhaÙt, Văn Cao, Nguyễn văn TyÙ, Ðặng Ðình Hưng ở hội Âm nhaÏc; Phan Khôi, Trương Tửu, Trần Ðức ThaÛo laØ những nhaØ tư tưởng cuaÛ phong traØo; ThuÏy An, Nguyễn Hữu Ðang liên laÏc, huy động vaØ khuyến khiÙch anh em; Trầu Thiếu BaÛo, chuÛ nhaØ in Minh Ðức, in caÙc giai phẩm, giuÙp đỡ tiền baÏc vaØ phương tiện để phaÙt haØnh baÙo Nhân Văn. NhaØ in Minh Ðức coØn laØ truÏ sở cuaÛ caÙc cuộc hoÏp baÙo Nhân văn vaØ Ðất Mới.
    Theo lời buộc tội cuaÛ Nguyễn Ðình Thi thiØ chuÛ trương cuaÛ nhoÙm NVGP dưaÏ trên 6 điểm:
    Thứ nhất cho chuÛ nghiÕa Cộng saÛn laØ "không nhân văn, laØ chaØ đaÏp con người, coi những người cộng saÛn laØ những người khổng lồ không tim", Trần DuyÏ Văn. Hoặc xaÕ hội chuÛ nghiÕa laØ "công thức giaÛ taÏo đẻ ra những thi siÕ maÙy", Như Mai. Ðòi quyền tự do caÙ nhân, tự do sống đời sống tiØnh caÛm riêng tư cuaÛ mỗi con người "đem buộc công an maÙy moÙc đặt giữa tim người, Bắt tiØnh caÛm ngược xuôi theo luật đi đường nhaØ nước", thơ Lê ÐaÏt.
    Ðiểm thứ nhiØ phaÛn đối chuyên chiÙnh, đoØi dân chuÛ tự do trên moÏi mặt chiÙnh triÏ, kinh tế, văn hoaÙ; đaÛ kiÙch mậu diÏch, quaÛn lyÙ hộ khẩu, caÙc bộ maÙy nhaØ nước đoØi tự do đối lập.
    Ðiểm thứ ba chống suØng baÙi caÙ nhân, cho sự laÕnh đaÏo cuaÛ đaÛng laØ đaÛng triÏ, laØ độc đoaÙn, mâu thuẫn với quyền lợi căn baÛn cuaÛ con ngườiÏ Trong baØi Ông BiØnh Vôi cuaÛ Lê ÐaÏt coÙ những câu:
    Những kiếp người sống lâu trăm tuổi
    Y như một caÙi biØnh vôi, caØng sống caØng tồi
    CaØng sống caØng bé laÏi
    Ðiểm thứ tư đề cao chuÛ nghiÕa quốc gia tư saÛn, đaÛ kiÙch Liên Xô, cho sự giaÙo duÏc con người ở Liên Xô laØ rập khuôn, văn hoÏc nghệ thuật Liên Xô laØ công chức.
    Ðiểm thứ năm chống chiÙnh saÙch caÛi caÙch ruộng đất. NgaØy 30-10-56 trước Mặt trận Tổ quốc HaØ Nội, luật sư Nguyễn MaÏnh Tường đoÏc baØi diễn văn quan troÏng tựa đề "Qua những sai lầm trong caÛi caÙch ruộng đất, xây dựng quan điểm laÕnh đaÏo". Nguyễn MaÏnh Tường phân tiÙch những sai lầm cuaÛ chế độ đi từ sai lầm caÛi caÙch ruộng đất ở thôn quê, sang sai lầm trong chế độ mậu dịch ở thiÏ thaØnh, đến chiÙnh saÙch kinh tế coÙ tiÙnh caÙch boÙc lột. Ông truy nguyên nguồn gốc caÙc sai lầm vaØ triØnh baØy những nguyên tắc mới để sửa sang laÏi guồng maÙy luật phaÙp, chiÙnh triÏ, văn hoÏc, kinh tế.
    Ðiểm thứ saÙu vaØ laØ điểm sau cuØng, về văn nghệ NVGP chuÛ trương phaÙt triển "trăm hoa đua nở, trăm nhaØ đua tiếng", chối boÛ sự laÕnh đaÏo cuaÛ đaÛng, nêu cao khẩu hiệu traÛ laÏi văn nghệ cho văn nghệ sĩ, nhược bằng bắt moÏi người viết phaÛi viết theo 1 lối với miØnh thiØ rồi đến một ngaØy kia, "haØng trăm thứ hoa cuÙc đều phaÛi nở ra cuÙc vaÏn thoÏ hết", Phan Khôi.

Hết phần 1