Hôm nay, trong chương triØnh cuối về NVGP, chúng tôi xin giới thiệu với quí vị vài nét phác họa về 3 nhaØ thơ: Trần Dần, HoaØng Cầm vaØ Lê ÐaÏt, 3 người trong nhóm tiên phong của phong trào hoaÏt động từ thời kỳ trong bộ đội vaØ cuÕng laØ 3 tên tuổi được nhắc nhở nhiều nhất trong tập taØi liệu lên aÙn cuaÛ nhaØ Sự Thật.     Trần Dần laØ 1 trường hợp đặc biệt quaÛ caÛm, bất phuÏc toØng vaØ đaÕ chiÏu sự truØ dập nặng nề nhất. Hăng say theo khaÙng chiến thời kyØ điện Biên, Trần Dần viết: "người người lớp lớp". Năm 54 yêu 1 người con gaÙi thuộc thaØnh phần tiểu tư saÛn ở phố Sinh Từ, gia điØnh đaÕ di cư vaØo Nam. Bất chấp sự ngăn cấm của đaÛng, Trần Dần vẫn kết hôn với người yêu. Ðầu năm 1955 cuØng với HoaØng Cầm, Lê đaÏt, Từ PhaÙt chuÛ trương việc phê biØnh tập thơ Việt Bắc cuaÛ Tố Hữu vaØ phaÛn đối chiÙnh saÙch cai triÏ văn nghệ trong quân đội. Trần Dần biÏ kiểm thaÛo vaØ biÏ bắt giam. Giai phẩm muaØ Xuân ra đời vaØo thaÙng 3 năm 1956 in baØi Ông BiØnh Vôi cuaÛ Lê ÐaÏt, "CaÙi chổi quét raÙc rưởi" cuaÛ PhuØng QuaÙn vaØ baØi thơ Nhất điÏnh Thắng cuaÛ Trần Dần. Ðây laØ baØi trường ca tha thiết vaØ u uẩn về số phận cuaÛ đất nước vaØ con người, noÙi lên caÙi hận chia đôi đất nước:     Trời vẫn quần muôn vaØn taÛng gioÙ     Bắc Nam ơi đứt ruột chia đôi     Tôi cuÙi xuống quyØ xin mưa baÕo     Chớ đổ thêm lên đầu hoÏ, khổ nhiều rồi     NoÙi đến caÛnh đoÙi rét thê thaÛm cuaÛ quê hương, Trần Dần viết:     Trời mưa to luÏt caÛ gian nhaØ,     Ôm tất caÛ che mưa caÛn gioÙ,     Con choÙ mực nghe mưa laØ noÙ ruÙ,     Tiếng noÙ lâu nay như khaÛn em a     VaØ sự hoaØi nghi cuaÛ con người trước tương lai:     Ôi xưa nay người vẫn thiếu tin người     Người vẫn thường kinh hoaÛng trước tương lai     Giai phẩm muaØ Xuân bị tịch thu, Trần Dần bị kiểm thaÛo nặng nề vaØ bị bắt giam vaØo hoaÛ loØ HaØ Nội. Trần Dần lấy dao cứa cổ tự vận nhưng không chết. Mấy thaÙng sau, đaÛng phaÙt động phong traØo sửa sai, Giai phẩm muaØ Thu vaØ Nhân Văn số 1 ra đời, Phan Khôi viết baØi Phê BiØnh LaÕnh đaÏo Văn Nghệ, binh vực Trần Dần. Trong Nhân Văn số 1, ngoaØi bức chân dung cuaÛ Trần Dần do Nguyễn SaÙng vẽ, với vết sẹo ở cổ, coØn coÙ baØi viết tha thiết cuaÛ HoaØng Cầm về con người Trần Dần. đaÛng xét laÏi trường hợp cuaÛ Trần Dần, Trần Dần được thaÛ vaØ hội Văn nghệ phaÛi viết baØi tự kiểm thaÛo đăng trên caÙc báo. Ðến cuối năm 57, baÙo Văn in baØi HaÕy đi MaÕi cuaÛ Trần Dần, tiÙnh caÙch tranh đấu quyết liệt hơn:     Tôi coÙ thể mặc thay ngaØn tiếng chửi tuÏc tằn     Trừ tiếng chửi sống không saÙng taÏo     Trong baØi tự kiểm thaÛo, Trần Dần viết về hoaÏt động cuaÛ miØnh: "những saÙng taÙc cuaÛ tôi đều laØ caÙi loaÏi đaÛ kiÙch vaØo caÙc chiÙnh saÙch cuaÛ đaÛng caÛ. Nếu đoÏc caÛ một đống như thế, người ta sẽ caÛm thấy sự laÕnh đaÏo cuaÛ đaÛng laØ một sự ngột ngaÏt không thể naØo sống nổi. Người saÙng taÙc phaÛi coÙ quyền vaØ coÙ gan như nhaØ viết sử thời xưa, vua chém đi 6 người đến người thứ 7 vẫn chép sử đuÙng như sự thật, vua đaØnh chiÏu vậy. Riết, bây giơ lỡ nên laØm xô đổ thôi tức laØ đaÛ kiÙch xen ca ngợi thiØ laÕnh đaÏo cuÕng phaÛi bằng loØng, tôi hay noÙi với anh em, voÙ phaÛi kiÙn mới được trước hở quaÙ rồi, đấu tranh bộ đội, Giai phẩm muaØ Xuân, Nhân văn đều manh động caÛ, chiÛ coÙ chui vaØo saÙng taÙc, tức laØ caÙi xaÙc chuÛ dẫn nhất đaÙnh cuÕng không chết."     HoaØng Cầm sinh năm 1921 taÏi laØng LaÏc Thổ, huyện Thuận ThaØnh, tiÛnh HaÛi Dương. Trước khaÙng chiến, HoaØng Cầm nổi tiếng trong văn đaØn với 3 vở kiÏch thơ Viễn KhaÙch, Kiều Loan vaØ Lên đường. Thời kyØ NVGP, cuØng với Trần Dần vaØ Lê đaÏt,     HoaØng Cầm laØ những cột truÏ cuaÛ tờ Nhân văn vaØ Giai Phẩm, những saÙng taÙc cuaÛ ông trong thời kyØ naØy được in laÏi trong taØi liệu cuaÛ hội BaÙo chiÙ coÙ 2 baØi laØ baØi thơ "Em bé lên 6 tuổi" noÙi về hoaØn caÛnh đau thương cuaÛ 1 em bé con địa chuÛ, bố bị đấu tố, mẹ boÛ đi Nam: "ChiÏ đội bỗng luØi laÏi, nhiØn đưaÙ bé mồ côi, cố tìm vết thuØ điÏch, chiÛ thấy một con người" vaØ kịch thơ Tiếng HaÙt Trương Chi mượn hình aÛnh tiếng haÙt để noÙi về nghệ thuật vaØ khẳng điÏnh "không thể cưỡng bức được nghệ thuật". BaØi Con Người cuaÛ Trần Dần được George Boudarein diÏch ra tiếng PhaÙp tập Trăm Hoa đua Nở cuaÛ ông.     Lê ÐaÏt laØ người chuÛ trương đổi mới tư duy văn hoÏc, đổi mới thơ ngay từ thời kyØ NVGP. ChuÛ trương naØy được Tố Hữu gaÙn cho biệt hiệu "caÙi thuØng sắt Tây Lê đaÏt" vaØ Xuân Diệu viết baØi "Những biến hoaÙ cuaÛ chuÛ nghiaÕ caÙ nhân tư saÛn qua thơ Lê Ðạt". Qua baØi tự kiểm thaÛo, Lê ÐaÏt xaÙc nhận: "Tôi tham gia Nhân Văn với yÙ thức laØ người laÕnh đaÏo lyÙ luận cuaÛ tờ baÙo viØ tôi cho tôi vững vaØng hơn Nguyễn Hữu Ðang. Ban biên tập luÙc đoÙ gồm coÙ 4 người: Nguyễn Hữu Ðang, Trần Duy, HoaØng Cầm vaØ tôi đã tấn công quan điểm vô saÛn chuyên chiÙnh cuaÛ đaÛng, tôi vận động Thanh Châu viết baØi Mậu DiÏch, tôi goÙp yÙ, vẽ tranh 1 người đẽo chân cho vừa giaØy mậu diÏch. Nhân Văn biÏ đoÙng cưaÛ nhưng tư tưởng Nhân văn, tư tưởng chống đối vẫn chưa hết. Sau 1 thời gian caÙc baÙo ngớt đaÙnh, tiØnh hiØnh trở laÏi biØnh thường, chuÙng tôi laÏi vẫn gặp nhau đaÛ kiÙch đaÛng, cho laØ độc đoaÙn". Thơ Lê ÐaÏt coÙ những lời lẽ rất tiên tri:     Lịch sử muôn đời duyệt laÏi,     Không ai lừa được cuộc đời.     Khuôn mặt văn hoÏc tiêu biểu sau cuØng maØ chuÙng tôi gợi laÏi vaØ tưởng niệm laØ Phan Khôi. Phan Khôi, buÙt hiệu Trương Dân, nhaØ thơ, nhaØ văn, nhaØ phê biØnh, nhaØ baÙo, nhaØ biên khaÛo laØ 1 trong những cây buÙt tiên phong sắc vaØ daÏn nhất cuaÛ văn hoÏc VN cuØng thời với BuØi KyØ, Trần TroÏng Kim, Nguyễn văn NgoÏc, Nguyễn văn Tố, Ðào Duy Anh. Phan Khôi sinh năm 1887, taÏi laØng BaÛo An, huyện điện BaØn, tỉnh QuaÛng Nam, mất năm 1959. Phan Khôi laØ chaÙu ngoaÏi HoaØng Diệu. Năm 1907, Phan Khôi ra HaØ Nội tham gia phong traØo đông Kinh NghiaÕ ThuÏc vaØ viết cho taÏp chiÙ Nam Cỗ TuØng BaÙo. Ít lâu sau, phong traØo bị khuÛng bố, Phan Khôi trở laÏi QuaÛng Nam, hoaÏt động trong phong traØo Văn Thân cuØng với HuyØnh ThuÙc KhaÙng. BiÏ PhaÙp bắt, ông hoÏc tiếng PhaÙp trong tuØ. Năm 1914, ra tuØ, ông laØm nghề viết báo.     Trong nưaÛ thế kyÛ từ Bắc chiÙ Nam, ngoÏn buÙt sắc bén cuaÛ Phan Khôi tung hoaØnh trên caÙc baÙo Nam Phong, rồi LuÏc TiÛnh Tân Văn, đông PhaÙp Thời baÙo, Thần Chung, PhuÏ Nữ Tân văn, Trung Lập, Thực nghiệp Dân baÙo, Hữu Thanh, PhuÏ Nữ Thời đaØm, TraØng An, Sông Hương. TaÙc phẩm đầu tiên cuaÛ Phan Khôi laØ tập Nam Âm thi thoaÏi, ra đời năm 1920 ở HaØ NộiÏ đến năm 1936, taÙi baÛn taÏi Huế vaØ đổi tên laØ Trương Dân Thi ThoaÏi. BaØi thơ TiØnh GiaØ cuaÛ Phan Khôi đăng lần đầu tiên trên baÙo PhuÏ Nữ Tân Văn thaÙng 3 năm 32 được coi như baØi thơ mở đường cho phong traØo thơ mới. LaØ nhaØ HaÙn hoÏc, lyÙ luận khuÙc chiết vaØ đanh thép theo phương phaÙp Tây phương, những baØi buÙt chiến cuaÛ Phan Khôi với HaÛi Triều gây không khiÙ sôi nổi trên văn đaØn những năm 30. KhoÙ coÙ người naØo xứng đaÙng hơn Phan Khôi về kiến thức cuÕng như về taØi năng trong vai troØ ngự sử văn đaØn.     Trong thời kyØ NVGP, ông đứng tên chuÛ nhiệm kiêm chuÛ buÙt tờ Nhân văn để bao che cho caÙc cây buÙt trẻ. Trong baØi Phê BiØnh LaÕnh đaÏo Văn Nghệ trong Giai Phẩm muaØ Thu tập 1 với taÙc phong Ngự sử Văn đaØn, ông chiÛ triÙch Trường Chinh ăn noÙi bưaØ baÕi, chất vấn gắt gao Tố Hữu, HoaØi Thanh, Nguyễn điØnh Thi. Những người chuÛ chốt trong việc kết tội Trần Dần. Sau khi taÙch baÏch 2 giai cấp Lãnh đaÏo văn nghệ vaØ Quần chuÙng văn nghệ, Phan Khôi nhắm 3 tiêu đề:     Thứ nhất vấn đề tự do của văn nghệ sĩ, sau những dẫn chứng những trường hợp cuÏ thể về việc laÕnh đaÏo nghiệt ngaÕ bắt bẻ người viết phaÛi theo đuÙng đường lối, Phan Khôi hoÛi laÕnh đaÏo: chiÙnh triÏ muốn đaÏt đến caÙi muÏc điÙch cuaÛ noÙ thiØ cứ duØng khẩu hiệu, biểu ngữ thông tri chỉ thị không được hay sao maØ phaÛi cần duØng đến văn nghệ rồi ông caÛnh caÙo: "LaÕnh đaÏo đaÕ xâm phaÏm mỗi ngaØy một hơn vaØo quyền riêng nghệ thuật của văn nghệ siÕ.”     Ðiểm thứ hai, về vuÏ Giai phẩm muaØ Xuân, Phan Khôi chất vấn ban chuÛ tọa hội Văn nghệ: "hoÛi độc tội một Trần Dần thôi laØ caÙi ngoÙn chiÙnh triÏ taØi tiØnh lắm đấy, để cô lập Trần Dần vaØ phân hóa những người trong Giai Phẩm, caÙi ngoÙn ấy đaÕ thaØnh công. Tôi coØn nhớ coÙ vị bắt lỗi trong baØi thơ Trần Dần coÙ chữ Người viết hoa, lấy lẽ rằng chữ Người viết hoa chiÛ để xưng Hồ chuÛ tiÏch, thế maØ Trần Dần laÏi viết hoa chữ Người không phaÛi để xưng Hồ chuÛ tiÏch. Tôi ngồi nghe maØ tưởng như ở trong chiêm bao, chiêm bao thấy mình đứng ở 1 sân rộng noÏ, ông Lê Ngỗ tố caÙo ông Nguyễn Mỗ trước ngai vaØng: trong phép viết chiÛ coÙ chữ naØo thuộc về HoaØng thượng mới phaÛi đai, thế maØ tên Nguyễn Mỗ viết thư cho baÏn daÙm xaØi những chữ không phaÛi thuộc về HoaØng thượng. Nhân may cho tôi, tôi tỉnh ngay ra là mình đang ngồi trong phoØng hoÏp hội Văn nghệ"     Về vuÏ giaÛi thưởng văn hoÏc năm 1954, 55, ba taÙc phẩm Mưa Sao cuaÛ Xuân Diệu, Truyện Anh Lộc cuaÛ Nguyễn Huy Tưởng vaØ Nam bộ Mến Yêu cuaÛ HoaØi Thanh đều chiếm giải. Phan Khôi phê rằng đaÛng giaÙo duÏc Xuân Diệu laØm caÙch maÏng chứ coÙ giaÙo duÏc Xuân Diệu laØm thơ đâu, vaØ 3 ông Xuân Diệu, Nguyễn Huy Tưởng, HoaØi Thanh đều coÙ taÙc phẩm dự thi maØ đều ở trong ban trung khaÛo. Nếu ở trong ban trung khaÛo maØ thôi coØn khaÙ, thử điều tra laÏi hồ sơ, thiØ 3 ông coØn ở trong ban sơ khaÛo nữa, sao laÏi coÙ thể như thế? Trường thi phong kiến xưa, tuy coÙ aÙm muội giØ bên trong, chứ bên ngoaØi hoÏ vẫn saÏch tiếng. Một người naØo coÙ con em đi thi thiØ người ấy coÙ được cắt cử cuÕng phaÛi hồi tị, không được chấm trường. Bây giờ, đến caÛ chiÙnh miØnh đi thi maØ cuÕng không hồi tị, một lẽ laØ ở thời đaÏi Hồ ChiÙ Minh, con người đaÕ đổi mới, đaÕ liêm chiÙnh caÛ rồi, một lẽ laØ trắng trợn viØ thấy moÏi caÙi miệng đaÕ bị vuÙ lấp.     Chuyện Ông biØnh Vôi cuaÛ Phan Khôi đăng trong Giai phẩm muaØ Thu tập 1 ngẫu hứng từ baØi thơ Ông BiØnh Vôi cuaÛ Lê ÐaÏt. Phan Khôi viết để bênh vực Lê ÐaÏt, đồng thời nhaÏo baÙng laÕnh tuÏ, goÏi laÕnh tuÏ laØ Ông CoÏp, Ông Trưởng, Ông Ðầu Rau, Ông Tre vaØ Ông BiØnh Vôi vaØ chế giễu 3 baØi vị maØ người dân thường phaÛi để chân dung trong nhaØ. Trong baØi Ông Năm Chuột, Phan Khôi giaÙn tiếp đoØi hoÛi traÛ văn nghệ cho văn nghệ, chuyên môn cho chuyên môn, ông nhắn laÕnh đaÏo qua lời cuaÛ người thợ baÏc rằng: "người ta caÙi giØ biết iÙt thiØ chiÛ nên nghe chứ không nên noÙi, tôi không noÙi chuyện văn chương chữ nghiaÕ với ông, cuÕng như ông không dậy nghề laØm thợ baÏc cho tôi"     Theo baØi viết cuaÛ ÐoaØn GioÛi, đăng trên baÙo Văn nghệ số 15-8-58 thiØ thaÙng 12 năm 1957, Phan Khôi đưa đến nhaØ xuất baÛn hội NhaØ văn 1 tập baÛn thaÛo dầy, bên ngoaØi đề 2 chữ Nắng chiều gồm nhiều baØi buÙt kyÙ, taÏp văn, viết từ đầu khaÙng chiến Việt Bắc đến 1957. ÐoaØn GioÛi triÙch đoaÏn những baØi viết cuaÛ Phan Khôi cố yÙ đaÛ phaÙ, đồng thời cho độc giaÛ biết những nét đaÏi cương cuaÛ taÙc phẩm. Ngay trong 2 baØi đầu tựa đề Cầm Vịt vaØ Tiếng Chim, Phan Khôi đaÕ khẳng điÏnh: "xaÕ hội không có đấu tranh giai cấp, của ai người nấy ăn. Vấn đề tranh đấu giai cấp chiÛ laØ kiểu riØnh phần cuaÛ kẻ khaÙc”. Về baØi viết Cây Cộng SaÛn, ÐoaØn GioÛi tự hoÛi, taÏi sao Phan Khôi laÏi đem cây cứt lợn cuÕng goÏi laØ cây choÙ đẻ vaØ boÏ xiÙt toaØn những tên không nhaÕ tiÙ naØo hết để goÏi noÙ laØ cây Cộng saÛn vaØ coÛ cuÏ Hồ. Ðến baØi giới thiệu Nguyễn Trường Tộ, Phan Khôi viết: "Vua thiØ như thế, coØn đaÙm quan liêu từ triều điØnh đến caÙc tiÛnh phần nhiều laØ huÛ nho, đaÙm siÕ phu ở dân gian caØng đông hơn, cuÕng đều laØ huÛ nho, dưới vua, hai haÏng người naØy nắm quyền lợi một nước trong tay hoÏ, hoÏ cấu kết với nhau để giữ lấy quyền lợi thiØ coØn ai maØ laØm giØ được. ÐoaØn GioÛi bị kiểm thaÛo về tội "vờ đaÛ kiÙch Phan Khôi để công bố những nét đaÏi cương của 1 taÙc phẩm bị cấm. BaÛn thaÛo tập Nắng chiều hiện nay ở đâu, coØn hay mất, đoÙ laØ công việc cuaÛ những nhaØ sưu tầm vaØ nghiên cứu văn baÛn hoÏc, traÙch nhiệm trước hết với Phan Khôi vaØ sau nữa với văn hoÏc VN.     Phong traØo NVGP laØ một cuộc tranh đấu lớn lao của triÙ thức vaØ văn nghệ siÕ nhằm muÏc điÙch dân chuÛ hoaÙ vaØ canh tân đất nước về moÏi mặt chiÙnh triÏ, kinh tế, phaÙp luật, xaÕ hội, văn hoaÙ vaØ tư tưởng. ChiÙnh quyền miền Bắc đaÕ dập tắt phong traØo, chiÙnh quyền miền Nam đaÕ lợi duÏng phong traØo để laØm vuÕ khiÙ tuyên truyền chống cộng, vaØ đất nước đaÕ rơi vaØo hoaØn caÛnh xaÙo trộn, chiến tranh, laÏc hậu vaØ chuyên chiÙnh trong gần nửa thế kyÛ qua. Trở laÏi hồ sơ NVGP, tìm laÏi những văn baÛn đaÕ biÏ tiÏch thu, đaÕ biÏ thất laÏc laØ traÙch nhiệm cuaÛ người laØm văn hoÏc nghệ thuật. TraÙch nhiệm đối với diÕ vaÕng vaØ để ruÙt tỉa baØi hoÏc cho hiện taÏi vaØ tương lai. Hết