Trường phái Bút Tre

Bút Tre là một nhà thơ trào phúng từng làm trưởng ty Văn Hóa Thông Tin tỉnh Vĩnh Phú. Hồi còn tại chức, tác giả cao hứng cho in tập “Thơ Bút Tre” chủ yếu cho lưu hành nội bộ hoặc đem tặng cho cả những người thích đùa lẫn những người không thích đùa. Nghe nói tập thơ bị chê trách dữ lắm nhưng có lẽ nhờ vậy mà hai chữ “Bút Tre” trở thành bút hiệu rất nổi tiếng. Nhiều người xôn xao truyền khẩu những bài thơ mà họ gọi là thơ Bút Tre(?), ví dụ: trong bài thơ “Núi Voi”, tác giả kín đáo bày tỏ nỗi băn khoăn trước những hành động sản xuất cò con, lợi ích kinh tế thì ít mà phá hoại mỹ cảnh văn hóa thì nhiều:

     “Núi Voi trông thật giống con voi,

     Đủ cả đầu đuôi, đủ cả vòi

     Voi cũng như người hàng sản xuất

     Đầu thì trồng sắn, đít trồng khoai”

Tuy nhiên, có lẽ cả tác giả lẫn bạn đọc đều nhất trí rằng Núi Voi không phải là thơ điển hình cho kỹ thuật thơ Bút Tre. Đặc điểm lớn nhất của Bút Tre là nghệ thuật cưỡng từ đoạt lý, ép vần sửa dấu rất thông minh, táo bạo và hóm hỉnh. Thí dụ:

     “Liên Xô rất đỗi tự hào

     Anh Gagarin bay vào vũ trụ”

Hoặc:

     “Con ruồi là giống hiểm nguy

     Tay chân của nó rất vi trùng nhiều.”

Thường gặp trong trường phái thơ Bút Tre là lối chơi chữ mang hai nghĩa trong thể thơ “lục bát”:

     “Anh đi công tác Pờ-lây

     Ku dài dằng dặc biết ngày nào ra

     Anh đi công tác Buôn Ma

     Thuột xong rồi sẽ về nhà với em”.

Nhiều người mô phỏng kỹ thuật thơ Bút Tre phát triển thêm nhiều kiểu hóm hỉnh khiến cho trường phái này ngày càng vui nhộn, chẳng hạn:

     Chị em du kích giỏi thay

     Bắn máy bay Mỹ rơi ngay “cửa mình”

Giai thoại kể rằng có một dạo Bút Tre được điều về làm công tác bảo tồn bảo tàng, không lấy gì làm phấn khởi, bèn viết thư khiếu nại với Bác Hồ. Bác bèn gửi tặng Bút Tre hai câu thơ:

     Chú về làm việc bảo tàng

     Cũng là công tác “Cách Màng” đó thôi.

Sau này, Bác mất, Bút Tre có thơ than rằng:

     Tin đâu như sét đánh ngang

     Bác Hồ đang sống, chuyển sang từ trần

Thật ra, Bút Tre chưa phải là người đầu tiên làm đảo lộn ngữ âm, ngữ pháp trong thơ tiếng Việt. Vào thời Tây Sơn, Nguễn Huy Lượng đã viết bài phú “Tụng Tây Hồ” nổi tiếng, trong đó có câu:

     “Tưởng giòng Ngân rơi xuống vụng nhò nhò” (Vụng nhò nhò: Vụng nho nhỏ).

Trong kho tiếu lâm Việt Nam có để lại bài thơ “Ông Đồ Nghệ ghẹo cô hàng nước” của một tác giả vô danh nào đó, sáng tác vào khoảng đầu thế kỷ:

     Bản hạng nay cô đã mấy tuồi

     Nược cô còn nọng hay đã nguồi

     Lụng lặng trên treo dăm nặm nẹm

     Đu đưa dưới móc một buồng chuồi

     Bạnh ít bạnh dầy đều xọa mợ

     Khoai ngựa khoai lang cũng chấm muồi

     Ăn uống no rồi tiền chựa trạ

     Biết nhau cho chịu một vài buồi.

Chuyện còn kể thêm rằng, cô hàng “nược” cũng đáo để không vừa, đã đáp lại ông Đồ Nghệ:

     Tiễn anh chỉ một quà chuồi

     Em về em nhớ cái buồi hôm nay.

Nhưng trường phái Bút Tre không chỉ dừng lại ở những biến tấu ngữ âm ngữ điệu. Có người dám nghĩ dám làm đã ép vần lẫn ép nghĩa, khiến mỗi câu thơ đều phải có hoa thị (*) chú thích mới được:

     Dừng chân ở giữa đỉnh đèo

     Bỗng nghe có tiếng con mèo (*) gâu gâu

(*) : Mèo ở đây có nghĩa là “chó”. Do phải bảo đảm vần luật nên tạm dùng Mèo).

     Dừng chân ở giữa nhịp cầu

     Bỗng nhiên thấy một con trâu (*) vàng vàng

(*) : Trâu ở đây có nghĩa là “bò”. Lý do như trên).

     Dừng chân đứng lại bên làng

     Bỗng nhiên thấy tiếng con ngang càp càp (*) …

(*) : Con ngang càp càp = con vịt cạp cạp. Lý do như trên).

Hiện đã điều tra được tác giả 6 câu thơ trên là nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo ở Huế. Nhưng hãy còn rất nhiều cây thơ Bút Tre dỏm khác chưa thống kê được. Hàng giả, hàng thiệt lộn tùng phèo, chẳng biết đâu mà phân biệt.

Rõ ràng là:

     Kể từ khi có Bút Tre

     Câu thơ nó cứ tréo ngoe cẳng ngồng (*).

(*) Cẳng ngồng ở đây tức là cẳng ngỗng vậy. Than ôi!

 Hoàng Thiếu Phủ